یکی از مشکلات شایعی که در میان کودکان دوره ابتدایی دیده میشود، اضطراب جدایی است. اضطراب جدایی زمانی رخ میدهد که کودک از مراقبتکننده آشنا جدا میشود، یا پیشبینی میکند که جدا خواهد شد، و دچار ترس و نگرانی شدید و نامتناسب با سن خود میشود.
تعریف بالینی
در اختلال اضطراب جدایی، کودک بهطور مداوم نگران از دست دادن، آسیب دیدن یا دور شدن فرد دلبسته است و ممکن است از موقعیتهایی که جدایی میطلبند، مانند مدرسه رفتن یا تنها ماندن، اجتناب کند. منابع بالینی نیز پیوند این اختلال را با رفتار امتناع از مدرسه نشان دادهاند. منبع: NCBI StatPearls: Separation Anxiety Disorder
مثالهایی از اتاق مشاوره
پسر کلاس دومی با شکایت ترس از مدرسه آمد. در ارزیابی اولیه، یافته مشخصی که بهتنهایی علت را روشن کند دیده نشد. در جلسه بعد مشخص شد شیفت مدرسه او با شیفت خواهر نوجوانش یکی نیست. وقتی پسر بعدازظهرها مدرسه میرفت، اضطرابش بالا میگرفت. از او پرسیدم: «فکر میکنی وقتی تو مدرسهای، مادر و خواهرت با هم خوش میگذرانند؟» پسر با چشمان اشکآلود به مادر گفت: «خیلی بدی.» بررسی نشان داد مادر وقت بیرون رفتن را بیشتر با دختر نوجوان میگذراند و پسر در خانه تنها میماند. اینجا مسئله اصلی «ترس از ساختمان مدرسه» نبود؛ احساس کنار گذاشته شدن و رقابت پنهان برای توجه مادر بود که خود را بهشکل نرفتن به مدرسه نشان میداد.
مورد دیگر پسر کلاس اولی بود که بعد از تعطیلات نوروز به مدرسه برنگشت. والدین اصرار داشتند دارو شروع شود. در نقاشی، خود و مادر را پای سفره کشیده بود و تصویر پدر را با نشانههایی از ترس و قدرت تهدیدکننده بالا کشیده بود؛ در پایین صفحه پلکانی به «زیرزمین» میرفت که به گفته کودک خواهر بزرگتر آنجا بود. در گفتوگو، والدین میگفتند تنبیه بدنی در کار نیست و با هر دو فرزند مهرباناند. این ناهماهنگی مهم است: روایت بزرگسالان ممکن است آرام باشد، اما دنیای درونی کودک هنوز پر از ترس جدایی، رقابت خواهر و برادر یا خیال آسیب دیدن فرد دلبسته باشد. نقاشی جای تشخیص قطعی نیست، اما در را به همان دنیای درونی باز میکند.
موارد دیگری هم به خاطر میآید: دختری که والدینش در آستانه جدایی بودند و خیال میکرد با ماندن در خانه میتواند جلوی طلاق را بگیرد؛ پسری که پدرش را از دست داده بود؛ کودکی که مادر همیشه از بیماری شکایت میکرد و او میترسید اگر برود، مادر تنها و بیمار بماند. به همین دلیل باید گفت علت اضطراب جدایی از تاریخچه فردی تا تنش خانوادگی و دنیای خیال کودک میتواند متفاوت باشد. روانشناسی علم تفاوتهای فردی است؛ هر مورد باید در جای خود فهمیده و درمان شود.
نشانههایی که والدین زیاد میبینند
- نگرانی شدید هنگام جدا شدن از والد
- ترس از اینکه برای والد یا خودش اتفاق بدی بیفتد
- امتناع از مدرسه رفتن
- سختی یا اکراه در تنها خوابیدن
- کابوسهای مرتبط با جدایی
- علائم جسمی مثل دلدرد، تهوع یا سردرد هنگام جدایی
- چسبیدن بیش از حد به والد یا تماسهای مکرر با او
راهنمای خانوادهمحور آکادمی روانپزشکی کودک و نوجوان آمریکا نیز امتناع از مدرسه را جدی میگیرد و بر بررسی علت پشت اجتناب تأکید میکند. منبع: AACAP: Children Who Won’t Go to School
نکته مهم
اضطراب جدایی در سالهای اول زندگی تا حدی طبیعی است. وقتی شدید، پایدار و نامتناسب با سطح رشدی کودک شود و زندگی روزمره، مدرسه یا رابطهها را مختل کند، میتوان آن را در چارچوب اختلال اضطراب جدایی مطرح کرد. منبع علائم و سیر بالینی: StatPearls / NCBI
با آرزوی سلامتی برای همه کودکان.